Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού: αρχή ή σύνθημα;
Η έννοια του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού βρίσκεται στο επίκεντρο του σύγχρονου οικογενειακού δικαίου. Από τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού (άρθρο 3 παρ. 1) έως τον Αστικό Κώδικα (άρθρο 1511 ΑΚ), η αρχή αυτή καθοδηγεί κάθε απόφαση που αφορά ανήλικους.
Όμως τι σημαίνει πραγματικά «βέλτιστο συμφέρον»; Ποιος το ορίζει και πώς εφαρμόζεται; Είναι ένας νομικός κανόνας με πραγματική δύναμη ή ένα σύνθημα που αφήνεται στη διακριτική ευχέρεια κάθε δικαστή;
Νομική θεμελίωση της αρχής
Η Ελλάδα κύρωσε τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού με τον ν. 2101/1992. Από τότε, η αρχή του βέλτιστου συμφέροντος έχει ενσωματωθεί σε πολλές διατάξεις του Αστικού Κώδικα, και ιδίως στο άρθρο 1511 ΑΚ:
«Σε κάθε απόφαση που αφορά το παιδί, το συμφέρον του πρέπει να είναι ο πρωταρχικός γνώμονας.»
Πρόκειται, ωστόσο, για ανοιχτή έννοια. Δεν υπάρχει ένας ενιαίος ορισμός του «συμφέροντος» — κάθε περίπτωση είναι διαφορετική και απαιτεί εξατομικευμένη κρίση.
Η τομή του ν. 4800/2021 και η νέα εποχή στη γονική μέριμνα
Ο ν. 4800/2021 εισήγαγε σημαντικές αλλαγές:
- Από κοινού και εξίσου άσκηση γονικής μέριμνας,
- Εναλλασσόμενη κατοικία,
- Διευρυμένο δικαίωμα επικοινωνίας.
Ο νομοθέτης διακήρυξε ότι στόχος του είναι η ενίσχυση του δεσμού του παιδιού και με τους δύο γονείς, σύμφωνα με το «βέλτιστο συμφέρον» του. Ωστόσο, η νομολογία δείχνει ότι η εφαρμογή της αρχής αυτής παραμένει συχνά ασαφής: άλλες αποφάσεις δίνουν έμφαση στη σταθερότητα και τη ρουτίνα του παιδιού, ενώ άλλες στην ισότιμη παρουσία των γονέων.
Παιδοκεντρική ή γονεοκεντρική εφαρμογή;
Παρά τη ρητορική περί «παιδοκεντρικής» προσέγγισης, στην πράξη οι δικαστικές διαμάχες συχνά μετατρέπονται σε γονεοκεντρικές. Το «συμφέρον» γίνεται αντικείμενο διεκδίκησης, και όχι το επίκεντρο της προστασίας.
Το βέλτιστο συμφέρον δεν μπορεί να περιορίζεται σε ποσοτικά κριτήρια (π.χ. ώρες επικοινωνίας), αλλά πρέπει να αποτιμά την ποιότητα του δεσμού του παιδιού με κάθε γονέα, τη συναισθηματική σταθερότητα, την ασφάλεια και την καθημερινότητα.
Η φωνή του παιδιού: δικαίωμα συμμετοχής
Το άρθρο 12 της Σύμβασης του ΟΗΕ προβλέπει το δικαίωμα του παιδιού να εκφράζει τη γνώμη του σε κάθε διαδικασία που το αφορά. Στην ελληνική πρακτική, το παιδί μπορεί να ακουστεί από τον δικαστή, αλλά η διαδικασία αυτή συχνά είναι τυπική ή αποσπασματική.
Για να μιλάμε για πραγματικά «βέλτιστο συμφέρον», πρέπει να ενισχυθεί η φωνή του παιδιού — με παιδοψυχολόγους, κοινωνικές υπηρεσίες και εξειδικευμένες διαδικασίες ακρόασης.
Από την αρχή στην πράξη: προϋποθέσεις ουσιαστικής εφαρμογής
Για να αποκτήσει η αρχή του βέλτιστου συμφέροντος πραγματικό περιεχόμενο, χρειάζεται:
- Διεπιστημονική συνεργασία (δικηγόροι, ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί),
- Παιδοκεντρική εκπαίδευση των επαγγελματιών του δικαίου,
- Ενίσχυση των κοινωνικών υπηρεσιών που υποστηρίζουν τα δικαστήρια,
- Καθορισμό σαφών κριτηρίων από τη νομολογία για τη στάθμιση του «συμφέροντος».
Συμπέρασμα
Το «βέλτιστο συμφέρον του παιδιού» είναι κάτι περισσότερο από μια νομική αρχή — είναι ο καθρέφτης των αξιών μας ως κοινωνίας. Όσο παραμένει μια γενική φράση στα δικόγραφα, δεν θα εκπληρώνει τον σκοπό του.
Χρειάζεται πραγματική παιδοκεντρική προσέγγιση, που να βλέπει πίσω από τις συγκρούσεις των γονέων και να θέτει στο επίκεντρο το παιδί — το πρόσωπο που έχει τη μικρότερη φωνή, αλλά το μεγαλύτερο διακύβευμα.
Άρθρο της Νάντιας Κωνστάντου, Δικηγόρου — Ειδίκευση στο Οικογενειακό Δίκαιο