Γράφει η Νάντια Κωνστάντου, Δικηγόρος Οικογενειακού Δικαίου
1. Εισαγωγή
Η ψήφιση του ν. 4800/2021 αποτέλεσε ορόσημο για την εξέλιξη του ελληνικού οικογενειακού δικαίου, καθώς αναδιαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο ρυθμίζεται η άσκηση της γονικής μέριμνας και της επιμέλειας τέκνων μετά τη διάσπαση της έγγαμης ή συμφωνημένης συμβίωσης.
Ο πυρήνας της μεταρρύθμισης έγκειται στην πρόκριση της συνεπιμέλειας και στην καθιέρωση ελάχιστου χρόνου επικοινωνίας του τέκνου με τον γονέα που δεν διαμένει μαζί του, ενώ άνοιξε και τη συζήτηση για την εναλλασσόμενη διαμονή. Τέσσερα έτη μετά, η νομολογία έχει διαμορφώσει ένα δυναμικό αλλά συχνά αντιφατικό τοπίο.
2. Συνεπιμέλεια: από την εξαίρεση στον κανόνα;
Το άρθρο 1511 ΑΚ, όπως τροποποιήθηκε με τον ν. 4800/2021, προβλέπει την από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας και μετά τη λύση του γάμου ή της συμβίωσης, εκτός αν το δικαστήριο κρίνει διαφορετικά βάσει του βέλτιστου συμφέροντος του τέκνου. Η συνεπιμέλεια δεν είναι πλέον δυνατότητα, αλλά αφετηρία.
Η νομολογία έχει κατά κανόνα αποδεχτεί τη συνεπιμέλεια ως καταρχήν επιθυμητή μορφή άσκησης της γονικής μέριμνας. Η απόφαση ΜΠΑ 6486/2023 αναφέρει χαρακτηριστικά ότι:
«Η τυπική ασυμφωνία των γονέων δεν πρέπει να λειτουργεί ως εμπόδιο στην από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας, εφόσον δεν υφίσταται σοβαρή βλάβη του συμφέροντος του τέκνου.»
Στο ίδιο πνεύμα κινούνται οι αποφάσεις ΜΠΘ 4013/2022 και ΠΠΛ 785/2023.
Ωστόσο, υπάρχουν αποφάσεις που επιλέγουν την ανάθεση της επιμέλειας σε έναν γονέα, ερμηνεύοντας πιο στενά τη δυνατότητα συνεργασίας (βλ. ΜΠΑ 3121/2022). Ειδικό βάρος δίδεται στη στάση του γονέα που αντιτίθεται στη συνεπιμέλεια χωρίς επαρκή αιτιολογία, γεγονός που ερμηνεύεται από ορισμένα δικαστήρια ως ένδειξη χειριστικής συμπεριφοράς.
3. Η εναλλασσόμενη διαμονή: πραγματικότητα ή επιφύλαξη;
Παρότι ο ν. 4800/2021 δεν προβλέπει ρητά το καθεστώς εναλλασσόμενης διαμονής, αρκετά δικαστήρια έχουν αποφασίσει την εφαρμογή της, βασιζόμενα στο άρθρο 681Β ΚΠολΔ και στο άρθρο 1513 ΑΚ, εφόσον αυτό εξυπηρετεί το συμφέρον του τέκνου.
Η απόφαση 45/2024 του Εφετείου Αιγαίου υιοθέτησε εναλλασσόμενη διαμονή ανά 15 ημέρες, θεωρώντας ότι η ισότιμη συμμετοχή και των δύο γονέων στη ζωή του παιδιού είναι προς το συμφέρον του. Παρόμοια είναι η απόφαση 1137/2024 ΜΠΠ, που προβλέπει εναλλαγή εβδομαδιαίας διαμονής, υπό την προϋπόθεση ότι η απόσταση των κατοικιών των γονέων δεν υπερβαίνει τα 5 χλμ.
Ωστόσο, άλλες αποφάσεις παραμένουν επιφυλακτικές. Η απόφαση ΜΠΑ 921/2023 απέρριψε αίτημα εναλλασσόμενης διαμονής, κρίνοντας ότι:
«Η σταθερότητα και η ρουτίνα του ανηλίκου υπερισχύουν της επιθυμίας του αιτούντος για πλήρη ισοτιμία.»
4. Προϋποθέσεις και περιορισμοί
Η νομολογία συγκλίνει ως προς την ανάγκη πληθώρας πραγματικών προϋποθέσεων για την επιτυχή εφαρμογή συνεπιμέλειας και εναλλασσόμενης διαμονής:
- Κοντινές κατοικίες και σταθερό σχολικό/κοινωνικό περιβάλλον.
- Ενδείξεις ικανότητας συνεργασίας και έλλειψη έντονης γονεϊκής σύγκρουσης.
- Σταθερότητα στην ενασχόληση του κάθε γονέα με το τέκνο προ της διάστασης.
- Απουσία παραγόντων κινδύνου, όπως ενδοοικογενειακή βία (π.χ. ΕφΑθ 1633/2022).
5. Η μεταβολή των πραγμάτων ως βάση τροποποίησης αποφάσεων
Η νομολογία έχει αποδεχτεί ότι ο ν. 4800/2021 συνιστά ουσιώδη μεταβολή των συνθηκών κατά την έννοια του άρθρου 696 ΚΠολΔ. Έτσι, παρέχεται έρεισμα για επανεξέταση προγενέστερων αποφάσεων επιμέλειας.
Ενδεικτικά, η απόφαση ΜΠΑ 73/2025 επανακαθόρισε την επιμέλεια στη βάση των νέων νομοθετικών δεδομένων· κρίνεται όμως ότι κάθε περίπτωση απαιτεί ενδελεχή έλεγχο.
6. Συμπεράσματα
Η ελληνική νομολογία ανταποκρίνεται με σχετική ευελιξία στις προκλήσεις του ν. 4800/2021, αναγνωρίζοντας τη σημασία της ενεργούς συμμετοχής και των δύο γονέων. Η συνεπιμέλεια καθιερώνεται σταδιακά ως η νέα κανονικότητα, ενώ η εναλλασσόμενη διαμονή γίνεται δεκτή υπό συγκεκριμένες και αυστηρές προϋποθέσεις.
Η πρόκληση του μέλλοντος είναι η αποφυγή τυποποίησης εις βάρος του συμφέροντος του τέκνου και η διασφάλιση ενός λειτουργικού, όχι μηχανιστικού, συστήματος γονικής μέριμνας.
Βιβλιογραφία – Παραπομπές
- Ν. 4800/2021, ΦΕΚ Α΄ 81/21.05.2021.
- ΑΚ άρθρα 1511, 1513· άρθρο 681Β ΚΠολΔ.
- ΜΠΑ 6486/2023, ΜΠΘ 4013/2022, ΠΠΛ 785/2023, ΜΠΑ 3121/2022, ΜΠΑ 921/2023.
- 45/2024 ΕφΑιγ, 1137/2024 ΜΠΠ, ΕφΑθ 1633/2022, ΜΠΑ 73/2025.
- Ανδρουλάκης Π., «Η συνεπιμέλεια στην πράξη», ΝοΒ 2022, σ. 893-906.
- Καραμπατζός Α., «Η αναμόρφωση της γονικής μέριμνας», ΕφΑΔ 2021.
Άρθρο της Νάντιας Κωνστάντου, Δικηγόρου — Ειδίκευση στο Οικογενειακό Δίκαιο